Węgiel aktywny w akwarium

Węgiel aktywny jest stosowany w akwariach domowych niemal od początku istnienia hobby akwarystycznego i mimo że wciąż pojawiają się nowe rozwiązania, wciąż pozostaje najlepiej sprzedającym się materiałem filtracyjnym. Mimo to opinie na temat wartości stosowania węgla aktywnego w systemie filtracji są bardzo podzielone.

Z jednej strony są entuzjaści węgla aktywnego, którzy uważają, że powinien on być stosowany jako standardowe medium do stałego użytku w większości nowoczesnych filtrów, jako jeden z najlepszych mediów filtracji chemicznej zarówno w akwarium słodkowodnym, jak i akwarium morskim. Inni uważają, że powinien być stosowany tylko w szczególnych przypadkach, a jeszcze inni sądzą, że węgla aktywnego w akwariach roślinnych nie powinno się używać wcale. Aby wyrobić sobie własne zdanie na ten temat, warto zainteresować się tym, czym jest węgiel aktywny, jak działa i co tak naprawdę potrafi usunąć.

Czym jest węgiel aktywny?

Węgiel aktywny to forma pierwiastkowego węgla (C), który ma bardzo dużą powierzchnię właściwą w stosunku do masy, co czyni go doskonałym sorbentem dzięki wyjątkowej strukturze porów.

Jako taki węgiel aktywny nie występuje w naturze, ale można go otrzymać właściwie z dowolnego materiału o wysokiej zawartości pierwiastkowego węgla. Powszechnie stosowanymi surowcami do produkcji węgla aktywnego są: drewno, węgiel kamienny, węgiel brunatny, torf i inne substancje organiczne (choć na dużo mniejszą skalę). Materiał bazowy poddawany jest specjalnej obróbce termicznej, w wyniku której powstaje wysoce porowaty węgiel. Ta struktura jest przyczyną oszałamiającej kariery węgla aktywnego, ponieważ drobne pory pozwalają na „wychwytywanie” szkodliwych substancji z wody lub powietrza, które zostaną uwolnione dopiero w procesie utylizacji węgla.

Jak działa węgiel aktywny w akwarium?

Węgiel aktywny działa poprzez absorbowanie wielu rozpuszczonych zanieczyszczeń obecnych w wodzie akwariowej, takich jak chloraminy i chlor, garbniki (które barwią wodę) oraz fenole (które powodują nieprzyjemne zapachy). Istnieje jednak wiele istotnych toksyn i związków organicznych, których węgiel aktywny nie usuwa.

Przede wszystkim nie usuwa amoniaku i jego pochodnych: azotynów i azotanów z akwarium. Aby obniżyć poziom amoniaku, azotynów i azotanów oraz innych rozpuszczonych związków organicznych, należy stosować podmianę wody lub inne metody. Na przykład rośliny pochłaniają tyle toksycznych azotynów i azotanów, ile tylko mogą. Znalezienie właściwej równowagi między ilością roślin w akwarium słodkowodnym a odpowiednim materiałem filtracyjnym jest kluczem do sukcesu w prawidłowym systemie filtracji. Filtr węglowy nie usuwa też niektórych metali ciężkich, takich jak ołów i miedź. Jeśli podejrzewasz, że twoje źródło wody może zawierać metale ciężkie, użyj środka do uzdatniania wody przed wprowadzeniem jej do akwarium. Ogólnie rzecz biorąc, substancje bardzo dobrze absorbowane przez węgiel aktywny w akwarium to: antymon, arsen, bizmut, chrom, cyna, brom, jod, fluorki, srebro, rtęć, kobalt, cyrkon, ołów, nikiel, tytan, wanad i żelazo. W większości przypadków jest to działanie raczej pożądane, choć na przykład wychwycenie zbyt dużej ilości żelaza w akwarium roślinnym może mieć również negatywne konsekwencje.

Węgiel aktywny doskonale absorbuje większość leków stosowanych w leczeniu ryb. Z tego powodu nie powinien być używany podczas kuracji (będzie miał negatywny wpływ na jej skuteczność), natomiast musi być użyty po jej zakończeniu (usunie pozostałości leku z wody).

Czy powinienem stosować węgiel aktywny i jak?

Wracając do teorii, filtrację w akwarium można podzielić na 3 etapy: filtrację mechaniczną, filtrację biologiczną i filtrację chemiczną. Węgiel aktywny działa w tej ostatniej. Ogólnie rzecz biorąc, stosowanie węgla aktywnego w filtrze akwariowym jest dobrym rozwiązaniem, ale nie jest konieczne. Jeśli regularnie badasz swoją wodę, wykonujesz częściowe podmiany wody i uzdatniasz świeżą wodę kranową (regularna pielęgnacja akwarium) - w większości przypadków nie ma potrzeby stosowania węgla aktywnego. Dlatego wiele źródeł zaleca, aby stosować go tylko w przypadkach konkretnego zanieczyszczenia. Oczywiście zdarzają się sytuacje, w których użycie filtra węglowego nie ma większego sensu, na przykład w przypadku akwarium typu black water, ponieważ węgiel bardzo łatwo wychwytuje z wody związki humusowe, które warunkują istnienie tego biotopu. Z drugiej strony - jeśli zależy nam na efekcie czystej, przejrzystej wody - węgiel aktywny jest do tego doskonałym wyborem.

Jak stosować węgiel aktywny?

Przede wszystkim wkłady z węglem aktywnym powinny być umieszczone w wielorazowym woreczku na media filtracyjne, za wkładami biologicznymi i innymi mediami filtracyjnymi wewnątrz filtra mechanicznego. W przeciwnym razie osłabi to działanie bakterii nitryfikacyjnych, które są bakteriami pożytecznymi, a dokładniej spowoduje, że zabraknie im pożywienia (przez co obumrą), a węgiel sam przejmie rolę nitryfikacji (co z kolei doprowadzi do jego szybkiego „zużycia”). Dodanie węgla za wkładem biologicznym pozwoli biologii przeprowadzić proces nitryfikacji. Węgiel natomiast zajmie się denitryfikacją, choć jest to jedynie dodatek do jego głównego działania.

Ponieważ węgiel aktywny wiąże toksyny, które usuwa z wody, z czasem ulega nasyceniu i nie jest już w stanie absorbować kolejnych zanieczyszczeń. Z tego powodu wkłady filtracyjne muszą być regularnie wymieniane - zwykle raz w miesiącu (choć oczywiście wszystko zależy od rodzaju węgla i ilości substancji, które musi zaabsorbować). Dłuższe przerwy sprawią, że filtr węglowy stanie się nieskuteczny. Ponadto z czasem węgiel aktywny może zacząć „oddawać to, co zebrał”. W normalnych warunkach nie powinno to mieć miejsca, ale jeśli chemia wody ulegnie znacznej zmianie (np. podczas podmiany wody), węgiel może zacząć uwalniać część zaabsorbowanych substancji. Dlatego nie warto zwlekać z wymianą węgla. Jeśli zauważysz zmianę jakości wody w akwarium, zaczyna ona żółknąć lub czujesz, że woda nieprzyjemnie pachnie, to znak, że czas ją wymienić.

Istnieje powszechny mit, że węgiel aktywny można „zregenerować”, podgrzewając go do wysokiej temperatury (np. wypiekając w piekarniku). Nic bardziej mylnego. Właściwości absorpcyjne ma tylko specjalnie wyprodukowany i odpowiednio (szczelnie) przechowywany węgiel. Z tego powodu węgiel aktywny należy zawsze przechowywać w szczelnie zamkniętym pojemniku.